ΜΙΑ ΜΕΛΕΤΗ, ΔΥΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Επιμέλεια: Μαρία Σφυρόερα

Libido artistica
Κοινωνική κριτική της καλλιτεχνικής ζήτησης

Όταν αποφασίσαμε να συνεργαστούμε με τη Μαρία Βιδάλη προκειμένου να υλοποιήσουμε το LIBIDO ARTISTICA ο στόχος μας ήταν σαφής: να κάνουμε ότι μπορούμε για να γίνει ευρύτατα γνωστό και συνειδητό το γεγονός πως η τάση, η ροπή, η «ανάγκη», η διάθεση που έχει κάποιος για να καταναλώσει πολιτισμικά αγαθά, να πάει σε ένα μουσείο, να παρακολουθήσει μια θεατρική ή χορευτική παράσταση, η διάθεση, δηλαδή, που γεννά την «πολιτιστική ανάγκη», η οποία είναι άνισα κατανεμημένη μεταξύ των κοινωνικών ομάδων, δεν είναι τίποτα άλλο παρά το προϊόν εκπαίδευσης, αποτέλεσμα «καλλιέργειας». Θελήσαμε, με άλλα λόγια, να καταδείξουμε πως το έργο τέχνης αναγνωρίζεται ως συμβολικό αγαθό μόνο από όσους κατέχουν τα μέσα να το ιδιοποιηθούν, να το αποκωδικοποιήσουν, δηλαδή, από όσους κατέχουν τον ιστορικά συγκροτημένο και κοινωνικά αναγνωρισμένο κώδικα, που αποτελεί τον απαραίτητο όρο για τη συμβολική ιδιοποίηση του. Δεν μπορώ να αρνηθώ, για να είμαι ειλικρινής, πως η νέα αυτή επιστημονική εργασία διέπεται από ένα είδος εικονοκλαστικής απομαγευμένης πίστης σε σχέση με την τέχνη. Εξάλλου, είναι προαπαιτούμενο κάθε ανάλυσης των πολιτισμικών πρακτικών και της πίστης που αυτές εμπλέκουν και συνεπάγονται.

Έχω την πεποίθηση, ωστόσο, πως μια ρήξη με τις πιο αφελείς μορφές της καλλιτεχνικής πίστης και με τον κυνισμό των φαρισαϊκών υποστηρικτών της υψηλής κουλτούρας, οι οποίοι δεν έχουν τίποτα κοινό ούτε με την άνεση του αριστοκρατικού αριστοτεχνισμού ούτε και με την προκλητική ελευθερία του πρωτοποριακού καλλιτέχνη, αποτελεί βασική προϋπόθεση για να συγκροτηθεί η τέχνη και η κουλτούρα ως αντικείμενο επιστημονικής ανάλυσης.

Βέβαια, γνωρίζαμε πως η παραγνώριση του γεγονότος πως η πρόσβαση μας στην υψηλή κουλτούρα δεν αποτελεί ένα ζήτημα αρετής ή ατομικού χαρίσματος αλλά εξακολουθεί να προσδιορίζεται από την πολιτισμική και εκπαιδευτική κληρονομιά που διαθέτουμε, πως η πρόσβαση των εστέτ στην καλλιτεχνική καθολικότητα αποτελεί το προϊόν ενός προνομίου, αυτό του μονοπωλίου του καθολικού, είναι τόσο θεριεμένη και ο κουρνιαχτός που παράγει τόσο πυκνός ώστε μέσα στο σημερινό πολιτισμικό «μπουμ», που ενίοτε παίρνει διαστάσεις κανονικής φούσκας η κριτική που θα ασκούσαμε μέσα σ’ αυτήν την εργασία κινδύνευε να προσληφθεί σαν μικροψυχία και φθόνος. Γι’ αυτό και επιμείναμε πολύ σε αυτό το βιβλίο να αναδείξουμε, ταυτόχρονα, τους σκοπούς και τα μέσα ενός μόνιμου επιστημονικά θεμελιωμένου πολιτικού αγώνα για μια σύγχρονη πολιτισμική δημοκρατία, ενός αγώνα για την πρόσβαση όλων στην κουλτούρα.

Υπό αυτή την έννοια, με αντικείμενο την πολιτισμική κατανάλωση και την πολιτισμική διάχυση μου δόθηκε μια ακόμη ευκαιρία να υπενθυμίσω πως ο κοινωνιολογικός φαταλισμός αποτελεί μια λόγια μορφή απολίτικης συμπεριφοράς. Να υποστηρίξω την άποψη πως η αποτελεσματική επιστημονική αγωνιστικότητα είναι αδιαχώριστη από την επιστημονική ικανότητα. Κάτι που οφείλουν να μην αγνοούν όλοι οι πραγματικοί επιστήμονες-διανοούμενοι, όλοι αυτοί που αντιστέκονται στο συντηρητισμό και σε όλες τις μορφές εξάρτησης ή δουλείας, όπως αυτή του σχολιαστή της πολιτικής ζωής, του ειδήμονα που είναι έτοιμος να δικαιολογήσει κάθε πολιτική, ή αυτή του διασκεδαστή ρήτορα ο οποίος, με χάρη, άνεση και συντηρητική παρέκκλιση καθιερώνει την καθεστηκυία τάξη. Σε αυτή την προοπτική, με το βιβλίο αυτό είχα την ευκαιρία, πάλι, να στηρίξω την πάγια θέση μου πως ο ρόλος των κοινωνιολόγων ως διανοουμένων οφείλει σήμερα περισσότερο από ποτέ να στοχεύσει στην συνειδητοποίηση των τρόπων μέσω των οποίων καθίσταται δυνατή η κοινωνική τάξη πραγμάτων, οι μορφές εξουσίας και αυθεντίας που συμβάλουν στη διαιώνιση και τη νομιμοποίηση αυτής της τάξης. Και βέβαια η κακή κοινωνιολογία είναι μία από αυτές.

Νίκος Παναγιωτόπουλος

Η μελέτη των Νίκου Παναγιωτόπουλου και Μαρίας Βιδάλη με τίτλο Libido artistica. Κοινωνική κριτική της καλλιτεχνικής ζήτησης κυκλοφορεί στη σειρά Κοινοί Τόποι από τις Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (σελ.: 480, τιμή: €26,50).
Εικόνα εξωφύλλου: Σόλης Σ. Μπαρκής
Μακέτα εξωφύλλου:
Γιάννης Λουζιώτης

Τα Προλεγόμενα του βιβλίου μπορείτε να τα διαβάσετε εδώ.

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας του Τμήματος Επικοινωνίας και Μ.Μ.Ε. του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, επιστημονικός συνεργάτης ερευνητικών κέντρων και πανεπιστημίων της Ελλάδας και του εξωτερικού, Αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Bourdieu (Ελβετία), μέλος συντακτικών επιτροπών διεθνών επιστημονικών περιοδικών και επιθεωρήσεων, και Διευθυντής της ετήσιας τρίγλωσσης επιθεώρησης κοινωνικών ερευνών Κοινωνικές Επιστήμες.

Η Μαρία Βιδάλη είναι διδάκτωρ Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, διδάσκουσα στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, εκπαιδευτικός, επιστημονική συνεργάτιδα ερευνητικών κέντρων της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Μοιράσου το άρθρο: