Ενημερωτικό ρεπορτάζ στο πλαίσιο της εκπομπής «Κάθε Σάββατο» όταν το 1978 η ΕΡΤ επισκέφθηκε τον Νίκο Αρμάο, τον τελευταίο από τη γενιά των λατερνατζήδων, στο εργαστήριό του στη Δραπετσώνα. Ο Νίκος Αρμάος, ο σπουδαιότερος "σταμπαδόρος", μας ξεναγεί στην τέχνη της καταγραφής των τραγουδιών στη λατέρνα, που δεν απαιτούσε μόνο μουσικές γνώσεις αλλά και τεχνικές. Ρεπορτάζ: Γιάννης Μητσόπουλος.
Ο ήχος της λατέρνας, νοσταλγικός και ιδιαίτερος, είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την εποχή της παλιάς πλανόδιας μουσικής, όταν αυτό το «μαγικό κουτί» αποτελούσε ένα από τα πιο δημοφιλή και αγαπημένα μέσα διασκέδασης του κόσμου. Δεν συντρόφευε μόνο την υπαίθρια ζωή, το γλέντι στις ταβέρνες και τα εξοχικά λαϊκά κέντρα, αλλά έβρισκε τη θέση της ακόμη και στα αστικά σαλόνια, συνοδεύοντας πολλές χειμωνιάτικες χορευτικές βεγγέρες.
Τραγούδια που ταυτίστηκαν με τη λατέρνα όπως, η «Φραγκοσυριανή», το «Γαρύφαλλο στ’ αυτί» και «Το Τραμ το τελευταίο», χάριζαν κέφι σε μια εποχή που δεν υπήρχε γραμμόφωνο, ραδιόφωνο, πικ-άπ, τζιουκ-μπόξ, στερεοφωνικό ή τηλεόραση. Το τέλος της ιστορίας της λατέρνας ήρθε με την εμφάνιση και την εξάπλωση των νέων μέσων ψυχαγωγίας. Η λατέρνα όμως κυνηγήθηκε και από το κράτος καθώς απαγόρευε στους πλανόδιους οργανοπαίκτες να «εκπέμπουν» το ρεπερτόριό τους. Τα άλλοτε δημοφιλή όργανα άρχισαν να σιωπούν και να μετατρέπονται σε συλλεκτικά αντικείμενα. Μαζί τους όμως χάθηκε σιγά-σιγά και ένας ολόκληρος κόσμος τεχνιτών, ανθρώπων που γνώριζαν την τέχνη της κατασκευής τους.
Ήταν η συνεργασία του Έλληνα Ιωσήφ Αρμάου και του φημισμένου Ιταλού οργανοποιού Τζουζέπε Τουρκόνι στα τέλη του 19ου αιώνα που εισήγαγε τη λατέρνα στην Ελλάδα. Ο Αρμάος ασχολιόταν με την καταγραφή, το «σταμπάρισμα» των τραγουδιών μέσα στη λατέρνα. Σπουδαιότερος «σταμπαδόρος» εξελίχθηκε ο γιος του Αρμάου, Νίκος Αρμάος.
Το Αρχείο της ΕΡΤ παρουσιάζει για πρώτη φορά ένα σπάνιο τηλεοπτικό ντοκουμέντο. Πρόκειται για ρεπορτάζ στο πλαίσιο της εβδομαδιαίας ενημερωτικής εκπομπής «Κάθε Σάββατο» όταν το 1978 η ΕΡΤ επισκέφθηκε τον Νίκο Αρμάο, ηλικίας 88 ετών, στο εργαστήριό του στη Δραπετσώνα. Ο τελευταίος από τη γενιά των λατερνατζήδων μας ξεναγεί στην τέχνη της καταγραφής των τραγουδιών στη λατέρνα, που δεν απαιτούσε μόνο μουσικές γνώσεις αλλά και τεχνικές.
ΚΑΘΕ ΣΑΒΒΑΤΟ ΝΙΚΟΣ ΑΡΜΑΟΣ
Ο Νίκος Αρμάος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1889, ενώ η καταγωγή του ήταν από την Τήνο. Στην Ελλάδα ήρθε το 1923 και έζησε στον Πειραιά του Μεσοπολέμου όπου ανθούσε το ρεμπέτικο. Στη Θεσσαλονίκη όπου υπήρχε μεγάλη ζήτηση για τεχνίτες/σταμπαδόρους λατερνών, είχε εγκατασταθεί από το 1938 ως το 1950. Ο ίδιος, μουσικός και λατερνατζής, “έγραφε” στις λατέρνες τα γνωστά τραγούδια της εποχής, που του ζητούσαν οι λατερνατζήδες, αλλά ταυτόχρονα έγραφε και ο ίδιος δική του μουσική -άφησε κληρονομιά την μουσική για πάνω από 2000 τραγούδια για λατέρνα- ενώ είχε συνδεθεί με μεγάλους ρεμπέτες της εποχής του όπως ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο Θόδωρος Δερβενιώτης και Βασίλης Τσιτσάνης. Μιλά στην εκπομπή για το πώς έμαθε να αγαπά τις λατέρνες συνεχίζοντας μια παράδοση που διδάχθηκε από τον πατέρα του Ιωσήφ Αρμάο αλλά και από τον μεγαλύτερο αδελφό του Τζούλιο.
Αναφέρεται στην ιστορία της λατέρνας που συνδέεται με την Κωνσταντινούπολη, εκεί όπου δημιουργήθηκε η πρώτη ελληνική λατέρνα με πρωτοπόρους τον πατέρα του και τον Ιταλό Τουρκόνι, και γνώρισε ευρεία διάδοση. Ενώ μας εξηγεί τη λειτουργία της λατέρνας, ο φακός της εκπομπής καταγράφει το εσωτερικό της, έναν περιστρεφόμενο κύλινδρο τρυπημένο με καρφάκια τα οποία χτυπάνε τις νότες και βγαίνουν τα τραγούδια. Κάθε νέο τραγούδι γινόταν επιτυχία μετά το “σταμπάρισμά” του στον κύλινδρο, ο κατασκευαστής του οποίου έπρεπε να έχει εξαιρετικές μουσικές ικανότητες. Ο Νίκος Αρμάος περιγράφει πώς η τέχνη της λατέρνας μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά καθώς ο ίδιος τη μεταλαμπάδευσε στο γιο του και στον ανιψιό του.
Τέλος, μιλά για τη συνεργασία του με γνωστούς συνθέτες για δουλειές τους στον ελληνικό κινηματογράφο του ’50 και του ’60. Το τραγούδι “Γαρύφαλλο στ’αυτί” για τις ανάγκες της ταινίας “Λατέρνα, Φτώχεια και Φιλότιμο” (1955) του Αλέκου Σακελλάριου, σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, είναι τυπωμένο στον κύλινδρο από τον Νίκο Αρμάο. Με ήχο της λατέρνας ντύθηκαν κι άλλες ταινίες καθώς ο ήχος τους χρησιμοποιήθηκε από συνθέτες όπως ο Θεοδωράκης, ο Ξαρχάκος, ο Μαρκόπουλος, ο Πλέσσας για να ντύσουν τα τραγούδια τους. Ο Νίκος Αρμάος, συνεχίζοντας την οικογενειακή παράδοση, έζησε τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του στο εργαστήριό τουτης οδού Σπάρτης 67 στη Δραπετσώνα, εξακολουθώντας να “σταμπάρει” μελωδίες πάνω στις λατέρνες. Πέθανε το 1979.
