Για την επέτειο από το θάνατο του μεγάλου θεατράνθρωπου, Καρόλου Κουν, στις 14 Φεβρουαρίου 1987, το Αρχείο ΕΡΤ προτείνει την εκπομπή του Δημήτρη Μαρωνίτη με τίτλο ΚΑΡΟΛΟΣ ΚΟΥΝ – ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΜΕ ΤΟΝ Δ. ΜΑΡΩΝΙΤΗ μια συζήτηση των δύο ανδρών με τον Κάρολο Κουν να μοιράζεται τις σκέψεις του για το αρχαίο δράμα την κωμωδία και την τραγωδία.
Ο σπουδαίος σκηνοθέτης και δάσκαλος του θεάτρου, Κάρολος Κουν, γεννήθηκε το 1908 στην Προύσα. Η εφηβική του ηλικία περνάει στην αμερικανική Ροβέρτειο Σχολή της Κωνσταντινούπολης, εργάζεται μέχρι την αποφοίτησή του το 1928 ως γραμματέας στο θεατρικό όμιλο Robert College Ρlayers Οfficers όπου συμμετείχε συχνά και στις παραστάσεις. Το ίδιο έτος σπουδάζει Αισθητική στη Σορβόννη και το 1929 εγκαθίσταται με τη μητέρα του στην Αθήνα, εργάζεται στο Κολέγιο Αθηνών ως καθηγητής Αγγλικών και εκεί παρουσιάζει τις πρώτες θεατρικές παραστάσεις με τους μαθητές του. Γνωρίζεται με τον Φώτη Κόντογλου ο οποίος, όπως ο ίδιος ο Κουν έλεγε, τον βοηθάει να έρθει ξανά σε επαφή με καθετί Ελληνικό και το 1933 θα ιδρύσει τη Λαϊκή Σκηνή μαζί με τον Γιάννη Τσαρούχη και τον δημοσιογράφο Διονύσιο Δεβάρη, όπου θα παρουσιάσει για τα επόμενα δύο χρόνια έργα όπως η «Ερωφίλη», «Άλκηστη», «Πλούτος», «Ο κατά φαντασίαν ασθενής» και τα «Παντρολογήματα». Ο Κουν από το 1938 θα συνεργαστεί με τους θιάσους της Κυρίας Κατερίνας και της Μαρίκας Κοτοπούλη και το 1942 μέσα στην κατοχή, θα καταφέρει ιδρύοντας το Θέατρο Τέχνης, να φτιάξει τη δική του ομάδα, με ηθοποιούς που όπως και ο ίδιος αντιμετωπίζουν το θέατρο ως λειτούργημα. Η πρώτη παράσταση ήταν η «Αγριόπαπια» του Ίψεν, με μαθητές της σχολής τους Βασίλη Διαμαντόπουλο, Λυκούργο Καλλέργη, Παντελή Ζερβό, Καίτη Λαμπροπούλου και με τον ίδιο σκηνοθέτη και ηθοποιό. Όμως το Θέατρο Τέχνης θα κλείσει το 1950 λόγω οικονομικών δυσκολιών και ο Κουν τα επόμενα χρόνια θα σκηνοθετήσει για το Εθνικό Θέατρο πέντε παραστάσεις: «Ερρίκος Δ'», «Άνθρωποι και ποντίκια», «Οι τρεις αδερφές», «Όνειρο καλοκαιρινής νυκτός», «Ο θείος Βάνιας». Το 1959 παρουσίασε στο Φεστιβάλ Αθηνών τους «Όρνιθες», στο Ηρώδειο. Η παράσταση δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ μιας και το κοινό διαμαρτύρεται με έντονο τρόπο και η κυβέρνηση επεμβαίνει για να κατέβει η παράσταση. Ωστόσο η ίδια παράσταση τρία χρόνια αργότερα, στο Φεστιβάλ των Εθνών στο Παρίσι, θα βραβευτεί και θα λάβει διθυραμβικές κριτικές. Ο Κουν επιχειρεί να ξαναστήσει το Θέατρο Τέχνης το 1959 στο υπόγειο της Στοάς Ορφέως. Από εκείνο το υπόγειο και υπό την καθοδήγηση του Κουν θα αναδειχθούν μερικά από τα μεγαλύτερα ονόματα του θεάτρου όπως οι Β. Διαμαντόπουλος, Ρ. Χατζηαργύρη, Λ. Καλλέργης, Π. Ζερβός, Μ. Λυμπεροπούλου, Κ. Φερτής, Γ. Μιχαλακόπουλος, Θ. Καρακατσάνης, Ρ. Πιττακή, Ε. Κοταμανίδου, Μ. Χρυσομάλλης, Γ. Αρμένης, Γ. Λαζάνης και Μ. Κουγιουμτζής για να αναφέρουμε μόνο μερικά εξ αυτών. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 το Θέατρο Τέχνης παρουσιάζει τις παραστάσεις του και στην Επίδαυρο ξεκινώντας με την τριλογία της Ορέστειας του Αισχύλου και περιοδεύει στην Ευρώπη με διακρίσεις, ενώ από το 1985 αποκτά δεύτερη αίθουσα στην περιοχή της Πλάκας. Το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν παρουσίασε ελληνικό ρεπερτόριο με έργα συγγραφέων όπως οι Βυζάντιος, Κορομηλάς, Καπετανάκης και Ξενόπουλος, ενώ έδωσε βήμα και σε νέους για την εποχή θεατρικούς συγγραφείς όπως ο Καμπανέλλης, η Αναγνωστάκη, ο Κεχαΐδης, ο Σκούρτης και ο Μουρσελλάς. Επίσης έφερε το ελληνικό κοινό σε επαφή με τα θεατρικά ρεύματα του υπόλοιπου κόσμου, ανέβασε σημαντικά έργα μεγάλων δημιουργών του διεθνούς ρεπερτορίου όπως οι Τσέχωφ, Μπρεχτ, Μίλλερ, Ιονέσκο, Μπέκετ, Πίντερ, Αραμπάλ, Ουίλλιαμς, Πιραντέλλο, και Σαίξπηρ. Η μελέτη, έρευνα και διδασκαλία του Κουν αναφορικά με την αναβίωση του Αρχαίου Δράματος θεωρούνται κομβικής σημασίας για τον τρόπο σκηνοθεσίας και ερμηνείας στο Αρχαίο Δράμα και ειδικά οι παραστάσεις των «Ορνίθων» και των «Περσών» καθιερώθηκαν ως πρότυπα για τον συνολικό τρόπο προσέγγισης του Αρχαίου Δράματος. Η παρακαταθήκη του Καρόλου Κουν στο Ελληνικό θέατρο αξιολογείται ως μια βαρύτατη κληρονομιά και ένας πραγματικός πολιτιστικός θησαυρός και με αφορμή την επέτειο 39 ετών από το θάνατο του, στις 14 Φεβρουαρίου 1987, το Αρχείο της ΕΡΤ παρουσιάζει την εκπομπή:
ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΚΑΡΟΛΟΥ ΚΟΥΝ ΚΑΙ Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗ
«ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΡΑΜΑ ΚΑ ΙΕΝΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ»
Ο Δημήτρης Μαρωνίτης στο υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης συναντάει τον Κάρολο Κουν με τον οποίο συζητούν για το θέατρο. Ο Μαρωνίτης ανοίγει την εκπομπή με ένα πρόλογο-σύντομη παρουσίαση του Κουν και του έργου του στο Θέατρο Τέχνης. Τον ρωτάει για το θεατρικό και προσωπικό κέρδος μετά από θητεία πενήντα ετών στο θέατρο. Ο Κουν μιλάει για τον πλούτο εμπειριών, τις μνήμες, τις σκέψεις και τα ερωτήματα για τη ζωή που του έχουν γεννήσει οι επαφές με τα αρχαία κείμενα των θεατρικών έργων, αλλά και την ψυχική ανάταση που του προσφέρουν. Θεωρεί ότι είναι μια μαθητεία στη ζωή πριν από οτιδήποτε άλλο και πιστεύει ότι υπάρχουν κείμενα από το σύγχρονο θέατρο που μένουν μέσα του εξίσου δυνατά με τα αρχαία κείμενα, σαν ερωτηματικά, σαν τροφή σκέψης και συντροφιά. Ο Μαρωνίτης υπογραμμίζει τη σημασία της κοινωνίας του θεάτρου όπου δεν κατατάσσονται οι συγγραφείς σε μικρούς μεγάλους και σπουδαίους. Ο Κουν αναφέρει ότι οι σκέψεις του τον οδηγούν περισσότερο στα αρχαία κείμενα, ίσως γιατί εκεί μπορεί να αναζητήσει τα σοβαρά ερωτήματα της ζωής.
Ο Μαρωνίτης τον ρωτάει για την αφετηρία του από τον Αριστοφάνη και την κωμωδία, τί τον κρατάει, η κριτική της επικαιρότητας, η απελευθέρωση, η ανοιχτή θεατρική φόρα, το μείγμα λαϊκού και λόγιου στοιχείου, το πάντρεμα αστικού και αγροτικού κόσμου, τί άλλο τον έλκει; Ο Κουν εξηγεί ότι ενδιαφέρεται για όλα αυτά τα ζητήματα. Έχει όμως και μια άλλη πλευρά και ομολογεί ότι τον συνεπαίρνει ο χυμώδης, αισθησιακός, χωρίς όρια φαντασίας χαρακτήρας των κειμένων του Αριστοφάνη, τα στοιχεία που ανοίγονται σε υπερρεαλιστικά επίπεδα καλλιτεχνικής έκφρασης. Εξηγεί ότι από μικρός είχε αυτή την αίσθηση, σε παιδικούς εφιάλτες, ενώ υπογραμμίζει την επίδραση των στοιχείων της κουλτούρας της ανατολής, καθώς και την επίδραση που είχε επάνω του ο Φώτης Κόντογλου.
Για τον αισθησιασμό και την αθυροστομία, ο Μαρωνίτης επιμένει στη ορμή του Κουν και στην απελευθερωτική διαχείριση των έργων. Ο Κουν θεωρεί ότι ήταν ευκαιρία για εκείνον να εκφραστεί ελεύθερα μέσα από τον Αριστοφάνη, χωρίς τις έννοιες της ενοχής, αντίθετα μέσα από μία αθωότητα και από μία αίσθηση βελτίωσης του εαυτού. Για την ανοιχτή θεατρική φόρμα που πρότεινε εξηγεί ότι είναι μια αισθητική ανάγκη πριν από ένα καλλιτεχνικό παιχνίδι, μιας και επιτρέπει να υλοποιήσει όσα η φαντασία του δημιουργεί. Από τις κωμωδίες που δίδαξε οι Αχαρνής ήταν από τις πολύ αγαπητές του, οι Βάτραχοι και οι Όρνιθες ήταν επιτεύγματα, αλλά οι Αχαρνής ήταν το πρώτο έργο όπου μπορούσε να εκφραστεί και να σκηνοθετήσει χωρίς περιορισμούς. Με τον Μαρωνίτη συζητούν τη διαφορά στη διαπραγμάτευση του λόγου και της θεματολογίας γύρω από το σεξ μέσα από τη βωμολοχία στα έργα του Αριστοφάνη, ενώ υπογραμμίζεται η σημασία της μαζικής συμμετοχής στο θέατρο που επιτρέπει την υποχώρηση της ντροπής.
Για τον Κουν δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία το ψυχολογικό στοιχείο, στα έργα του Αισχύλου τα πράγματα είναι πιο δωρικά και ο Αισχύλος ίσως του ταιριάζει περισσότερο γιατί είναι πιο πρωτόγονος και τα νοήματά του πιο βασικά, έτσι ώστε να του επιτρέπουν να ξεκαθαρίσουν συγκεκριμένους νόμους της ζωής. Οι γραμμές στο λόγο του Αισχύλο είναι πιο αδρές, παρέχει περισσότερες μορφές και φόρμες που μπορούν να τον παρασύρουν πιο εύκολα. Συμφωνούν ότι ο Αισχύλος μέσα από τα κείμενά του σκηνοθετεί τα έργα και ο Kουν αναφέρεται σε έργα όπως «Επτά επί Θήβας», «Πέρσες», «Προμηθέας» όπου με διαφορετικό τρόπο ήδη από το κείμενο ευνοείται μια αίσθηση σκηνοθεσίας, κίνησης και ακινησίας. Αντίστοιχα στις Βάκχες του Ευριπίδη βρίσκει τέτοια στοιχεία, αλλά η τελετουργικότητα του Αισχύλου, με την οποία αφανίζει τις μικρολεπτομέρειες της απλής ζωής, όπου όλα είναι μεγάλα και βρίσκονται σε κίνηση ή στάση, συνεπαίρνουν τον Κουν, για τον οποίο είναι απελευθερωτική αυτή η απομάκρυνση από τις λεπτομέρειες.
Για τις προτάσεις διδασκαλίας του αρχαίου δράματος ο Κουν αναφέρεται στον «Οιδίποδα τύραννο» του Φώτου Πολίτη που τον είχε συνεπάρει σε νεαρή ηλικία, αν και εντασσόταν σε μια ρομαντική προσέγγιση του δράματος, αλλά και σε μια παράσταση των φοιτητών της Σορβόννης για τους «Πέρσες» η οποία ακόμα τον συγκινεί. Ο Κουν σχολιάζει τις υποχρεώσεις των Ελλήνων και των ξένων απέναντι στο αρχαίο δράμα, τις ομοιότητες που βιώνουμε στο χώρο που γεννήθηκε το αρχαίο δράμα, ένα σταυροδρόμι ανατολής και δύσης, μια συνύπαρξη της δυτικής παιδείας με το γενετικό υλικό της ανατολής.
Οι μύθοι της τραγωδίας ή οι χαρακτήρες; Ο Κουν επιλέγει την ισχύ του μύθου, εξάλλου γι’ αυτό καλύπτονται τα πρόσωπα στο αρχαίο δράμα, σημειώνει. «Ο μύθος δημιουργεί τα νοήματα» λέει ο ίδιος, από εκείνον βγαίνει το σωστό και το άδικο, τα πρόσωπα δεν τον συγκινούν τόσο πολύ, είναι φορείς του μύθου. Τα ερωτήματα που θέτει ο Αισχύλος μας απασχολούν και εμάς σήμερα, τι είναι δίκαιο και άδικο, η ύβρις, θέματα που συχνά μας μπερδεύουν. Ο Κουν στέκεται στο στοιχείο του προκαθορισμένου από τους θεούς, το άγνωστο που περιβάλλει τη γνώση του ανθρώπου, την απαρχή των νόμων που διέπουν τους ανθρώπους.
Για τις μεταφράσεις στο αρχαίο δράμα, εξηγεί ότι διατηρεί μια σχέση με το πρωτότυπο κείμενο, τον γοητεύει η γλώσσα παρά το γεγονός ότι δεν μπορεί να επεξεργαστεί το αρχαίο κείμενο. Οι ήχοι αυτοί του αρέσουν και έχει προσπαθήσει να εντάξει σε χορικά, στοιχεία του αρχαίου κειμένου. Οι λέξεις ως ήχοι δρουν σε σχέση με τα πρόσωπα και το θέμα, ποτέ μόνες τους.
Για τις αντιθέσεις στη διδασκαλία του αρχαίου δράματος αρχαία και σύγχρονα πάθη, ιδιωτική και συλλογική ζωή, κανόνας και εξαίρεση ή ιδιορρυθμία, γνώση και ένστικτο, φύση άνθρωπος και θεός άνθρωπος: Δεν υπάρχουν λύσεις, αλλά ερωτήματα που τίθενται συνεχώς, μια προσπάθεια να ανακαλύψει πώς λειτουργεί ως άνθρωπος. Στην εξήγηση του πάθους τον βοήθησε το αρχαίο δράμα και μεγαλώνοντας διαπιστώνει τους οδηγούς που είχε για όλα όσα έζησε και έκανε μέσα από την επαφή με το αρχαίο δράμα.
Σκηνοθεσία: Ανδρέας Αντωνιάδης
Διεύθυνση φωτογραφίας Δημήτρης Καλούδης και Βαγγέλης Παυλής.
