Οι εκτελέσεις στο Μεσόβουνο Κοζάνης από τους Γερμανούς– 23 Οκτωβρίου 1941
Αφιέρωμα του Αρχείου της ΕΡΤ στη σφαγή των κατοίκων του Μεσόβουνου από τους Γερμανούς με ένα επεισόδιο της σειράς “Η ΕΡΤ στη Βόρειο Ελλάδα” παραγωγής 1982.
Συμπληρώνονται φέτος 85 χρόνια από τον πρώτο κύκλο σφαγών και εκτελέσεων που έκαναν οι Γερμανοί στο Μεσόβουνο Κοζάνης σαν σήμερα, 23 Οκτωβρίου 1941. Το Μεσόβουνο, χωριό της Κοζάνης όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από τον Πόντο της Μικράς Ασίας το 1922, ήταν και τόπος δράσης αντιστασιακών κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Μετά την κατάρρευση του μετώπου και την είσοδο των Γερμανών στη χώρα μας, πέντε κομμουνιστές, μαζί με κατοίκους που είχαν πολεμήσει τους Ιταλούς στην Αλβανία το 1940-41, δημιούργησαν την πρώτη αντιστασιακή ομάδα στο χωριό και αργότερα εντάχθηκαν στην αντιστασιακή οργάνωση «Ελευθερία». Η πρώτη εκδήλωση μαζικής αντίστασης των Μεσοβουνιωτών ήταν να αρνηθούν να παραδώσουν την αγροτική σοδειά τους στις αρχές Κατοχής και ακολούθησε η εκτέλεση του, διορισμένου από τις κατοχικές αρχές, προέδρου του χωριού.
Οι ελληνικές δωσιλογικές αρχές της Κοζάνης (ο νομάρχης Κ. Γεωργαντάς και η Χωροφυλακή) παρακίνησαν τους Γερμανούς να τιμωρήσουν το χωριό. Έτσι την 23η Οκτωβρίου 1941, 40 αυτοκίνητα με στρατιώτες της Βέρμαχτ περικύκλωσαν το Μεσόνουνο και συγκέντρωσαν όλους τους κατοίκους. Στα γυναικόπαιδα έδωσαν δίωρη προθεσμία να φύγουν και τους άντρες ηλικίας 16 έως 69 χρόνων τους εκτέλεσαν «ομαδικώς και δι’ αυτομάτων όπλων». Εκτελέστηκαν συνολικά 135 (κατά τον νομάρχη Κοζάνης), 142 (σύμφωνα με τους Γερμανούς) ή 165 (σύμφωνα με τους κατοίκους) Μεσοβουνιώτες. Ανάμεσα στους εκτελεσμένους ήταν και οι τρεις δάσκαλοι του χωριού. Οι αξιωματικοί της Χωροφυλακής είχαν ζητήσει να δοθεί χάρη στους δασκάλους αλλά δεν εισακούστηκαν.
Στη συνέχεια οι κατοχικές δυνάμεις πυρπόλησαν το χωριό με εμπρηστικές βόμβες, εκτός από 5 σπίτια και την εκκλησία. Τα περίπου 900 γυναικόπαιδα μεταφέρθηκαν στην Πτολεμαΐδα. Οι γερμανικές αρχές διέταξαν τον διασκορπισμό τους, για «παραδειγματισμό», στα χωριά του νομού, αλλά και στους νομούς Ημαθίας και Φλώρινας. Οι κάτοικοι επέστρεψαν ξανά στο Μεσόβουνο, όμως το 1943 το χωριό βίωσε ακόμα μια μαζική σφαγή από τους Ναζί κατακτητές.
Με αφορμή τη συμπλήρωση 85 χρόνων από την πρώτη σφαγή στο Μεσόβουνο Κοζάνης, το Αρχείο της ΕΡΤ παρουσιάζει το επεισόδιο ”Μεσόβουνο” της εκπομπής ”Η ΕΡΤ στη Βόρειο Ελλάδα” παραγωγής 1982.
Η ΕΡΤ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟ ΕΛΛΑΔΑ
ΜΕΣΟΒΟΥΝΟ
Η ”ΕΡΤ στη Βόρειο Ελλάδα” είναι μια σειρά ντοκιμαντέρ η οποία, συνεπής στην προσπάθεια τηλεοπτικής αποκέντρωσης, ερευνά και προβάλλει άγνωστα θέματα από τη ζωή στη Βόρεια Ελλάδα. Το συγκεκριμένο επεισόδιο είναι αφιερωμένο στις εκτελέσεις των κατοίκων του χωριού Μεσόβουνο Κοζάνης από τους Γερμανούς το 1941.
Το επεισόδιο ξεκινά με πλάνα από τον επαρχιακό δρόμο που οδηγεί στο Μεσόβουνο Κοζάνης. Παράλληλα, ακούμε πληροφορίες για τη δημιουργία του συγκεκριμένου χωριού, έπειτα από την εγκατάσταση προσφύγων από τον Πόντο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Ακολουθούν πλάνα από σπίτια του χωριού και παρέχονται πληροφορίες για την αντιστασιακή οργάνωση «Ελευθερία», η οποία ιδρύθηκε στα χρόνια της Κατοχής με σκοπό την οργάνωση ένοπλου αντιστασιακού αγώνα στο Βέρμιο και την ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης. Έπειτα, μεταφερόμαστε σε μια σχολική αίθουσα, όπου ο δάσκαλος ρωτά τους μαθητές τι συνέβη στις 23 Οκτωβρίου 1941. Μια μαθήτρια περιγράφει τις εκτελέσεις των ανδρών κατοίκων του χωριού από τους Ναζί κατακτητές. Στη συνέχεια, κάτοικοι του χωριού περιγράφουν την εξέλιξη του αντάρτικου αγώνα, την προδοσία από έναν δοσίλογο και τη δολοφονία του. Παράλληλα, η ιστορική αναδρομή συνεχίζεται με την εκτέλεση ενός αντάρτη από τους Γερμανούς και την εγκαθίδρυση χωροφυλακής, η οποία είχε ως στόχο την ανακοπή της αντίστασης.
Στη συνέχεια, αυτόπτες μάρτυρες περιγράφουν στην κάμερα της εκπομπής το πώς οι Γερμανοί συγκέντρωσαν τους άνδρες και τους οδήγησαν στην εκτέλεση, ενώ ταυτόχρονα κατέστρεφαν τις υποδομές και τα χωράφια πέριξ του Μεσόβουνου. Μαυροφορεμένες γυναίκες και άνδρες του χωριού, συγκεντρωμένοι στον χώρο της εκτέλεσης, ξετυλίγουν τις αναμνήσεις τους από τις δραματικές στιγμές που βίωσαν οι συγχωριανοί τους κατά τη διάρκεια των εκτελέσεων. Βλέπουμε πλάνα από το μνημείο των πεσόντων του 1941, καθώς και πλάνα από διάφορα εγκαταλελειμμένα σπίτια του Μεσόβουνου και τις χιονισμένες πλαγιές του χωριού.
Επιπλέον, οι κάτοικοι θυμούνται πώς επέστρεψαν στο χωριό μετά την καταστροφή του 1941 και πώς οι δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ έφτασαν στο χωριό το 1943. Ακόμη, κάτοικοι αναφέρονται στο πώς τα γυναικόπαιδα που επέζησαν έθαψαν τους νεκρούς τους. Μια κάτοικος του χωριού τραγουδά ένα τοπικό μοιρολόι, οι στίχοι του οποίου εξιστορούν τις καταστροφές και τις εκτελέσεις. Επιπλέον, γίνεται λόγος για το δεύτερο κύμα εκτελέσεων, το 1944, που εξαπέλυσαν οι Γερμανοί εναντίον των γυναικόπαιδων που είχαν επιζήσει. Αυτόπτες μάρτυρες μιλούν για μέλη της οικογένειάς τους που εκτέλεσαν οι Ναζί κατακτητές. Μαυροφορεμένες γυναίκες ανάβουν το καντήλι και προσκυνούν στο μικρό εκκλησάκι που κτίστηκε στη χαράδρα όπου έλαβε χώρα η δεύτερη μαζική εκτέλεση των γυναικόπαιδων του Μεσόβουνου. Οι κάτοικοι τονίζουν πως δεν αποδόθηκαν οι πρέπουσες αποζημιώσεις για τις τρομερές καταστροφές, ούτε από τους Γερμανούς ούτε από το ελληνικό κράτος.
Το επεισόδιο ολοκληρώνεται με πλάνα από ένα κοριτσάκι που απαγγέλλει ένα ποίημα και από το χωριό και τα βουνά γύρω από το Μεσόβουνο. Παράλληλα, πληροφορούμαστε πως ο πληθυσμός του Μεσόβουνου το 1940 ανερχόταν σε 1.200 κατοίκους, ότι το 1941 εκτελέστηκαν 157 άνδρες ηλικίας από 20 έως 45 ετών, ότι το 1943 εκτελέστηκαν γέροντες και ότι στις εκκαθαρίσεις του 1944 εκτελέστηκαν 193 γυναίκες και γέροντες, καθώς και 64 παιδιά και νήπια, με το σύνολο των δολοφονηθέντων από τους Γερμανούς να ανέρχεται στους 314. Επίσης, μαθαίνουμε πως το 1982 η κοινότητα είχε 450 εγγεγραμμένους κατοίκους. Τέλος, σημειώνεται πως το 1975 ανεγέρθηκε ανδριάντας προς τιμήν των πεσόντων, έπειτα από έρανο των κατοίκων.
