Παγκόσμια Ημέρα Αρχιτεκτονικής–
5 Οκτωβρίου 2026

Η Παγκόσμια Ημέρα Αρχιτεκτονικής (World Architecture Day), η οποία καθιερώθηκε το 1985 από τον οργανισμό International Union of Architects (UIA) γιορτάζεται κάθε χρόνο την πρώτη Δευτέρα του Οκτωβρίου, παράλληλα με την Παγκόσμια Ημέρα Κατοικίας των Ηνωμένων Εθνών (World Habitat Day). Φέτος, η Παγκόσμια Ημέρα Αρχιτεκτονικής γιορτάζεται στις 5 Οκτωβρίου. Με ειδικό θέμα της ημέρας για το 2026: «Η κατοικία είναι ανθρώπινο δικαίωμα. Ας τη χτίσουμε.» [1] και σε σύνδεση με το φετινό θέμα της Παγκόσμιας Ημέρας Κατοικίας «Κατάλληλη κατοικία για όλους»[2], υπογραμμίζεται το ζήτημα της στεγαστικής κρίσης και της ανάγκης εξασφάλισης ασφαλούς, επαρκούς και οικονομικά προσιτής κατοικίας για όλους.

Δείτε από το Αρχείο της ΕΡΤ ένα ντοκιμαντέρ της σειράς «Κλεινόν Άστυ» με θέμα τους προσφυγικούς συνοικισμούς της Αθήνας.  Φωτίζοντας τη μνήμη της σύγχρονης πόλης, όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά την  έλευση των προσφύγων του 1922 και την δημιουργία νέων συνοικισμών για την στέγασή τους, αναδεικνύεται το σημαντικό διαχρονικό ζήτημα του δικαιώματος στην κατοικία-η εξασφάλιση στέγασης και η πρόσβαση σε κατάλληλη κατοικία για όλους- ανάγκες πανανθρώπινες και διαχρονικές.  

ΚΛΕΙΝΟΝ ΑΣΤΥ

ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΙ ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΙ

Το συγκεκριμένο επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ “Κλεινόν ‘Ασττυ” είναι αφιερωμένο στους προσφυγικούς συνοικισμούς που δημιουργήθηκαν στην Αθήνα κυρίως μετά την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής το 1922. Μια περιπλάνηση στις προσφυγογειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά, ακολουθώντας τα εναπομείναντα υλικά τους ίχνη, τις μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν στις γειτονιές αυτές ή τις θυμούνται, καθώς και τα ερευνητικά δεδομένα ιστορικών και κοινωνικών επιστημόνων. Παρουσιάζονται συνοικίες όπως η Νίκαια, η Νέα Φιλαδέλφεια, η Καισαριανή, τα Τσουβαλάδικα με τις Αρμένικες πολυκατοικίες, η Δραπετσώνα, τα Προσφυγικά στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, ενώ γίνεται αναφορά και στην παραγκούπουλη στο Δουργούτι (Νέος Κόσμος) και στο λεγόμενο Ασύρματο ή Ατταλιώτικα στη δυτική πλαγιά του λόφου του Φιλοπάππου, δύο από τους γνωστότερους συνοικισμούς της πόλης που δεν υπάρχουν πια.

Αναφορές γίνονται στη ”μνήμη” της πόλης και στο πως αυτή μπορεί να αναδειχθεί σήμερα, παράλληλα με τις εμπειρίες των κατοίκων τους. Παρουσιάζονται ιστορικά στοιχεία για τη δεκαετία του 1920 και για την άφιξη περίπου 1,3 εκατομμυρίων ανθρώπων (περίπου το ένα τέταρτο του συνολικού πληθυσμού της χώρας εκείνη την περίοδο), στην Αθήνα και στον Πειραιά. Περιγράφεται η περιπλάνηση των προσφύγων από την Μικρά Ασία σε διάφορες περιοχές μέχρι να καταλήξουν στην Αθήνα και τον Πειραιά όπου ακολουθείται το πρωτόκολλο της ”απολύμανσης” στο λοιμοκαθαρτήριο του Αγίου Γεωργίου, το οποίο είχε υγειονομική αλλά και συμβολική σημασία. Περιγράφεται η σύσταση και λειτουργία του Ταμείου Περίθαλψης Προσφύγων μέχρι το 1925 και έπειτα της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων με σκοπό τη μόνιμη εγκατάσταση των προσφύγων με μόνιμες κατοικίες και επαγγελματική αποκατάσταση.

Ακόμη, αναφέρονται δώδεκα μεγάλοι και τριάντα τέσσερις μικρότεροι συνοικισμοί οι οποίοι δημιουργήθηκαν την περίοδο εκείνη, κάποιοι σε περιοχές όπως ο Συνοικισμός Πολυγώνου μπροστά από τη Σχολή Ευελπίδων, ο Βύρωνας, η Νέα Ιωνία, η Καισαριανή, η Κοκκινιά. Γίνεται λόγος για την κατασκευή των προσφυγικών συνοικισμών-σε απόσταση από ένα έως τέσσερα χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης, για να μη διαταραχθεί η ζωή των ντόπιων-και τις συνθήκες που επικρατούσαν στους προσφυγικούς καταυλισμούς, στα παραπήγματα και στις παράγκες.  Ταυτόχρονα γίνεται λόγος για τον αποκλεισμό των προσφύγων στα όρια των συνοικισμών τους και τη δημιουργία κηπουπόλεων από τους Αθηναίους, όπως το Ψυχικό, η Φιλοθέη και η Εκάλη, όπου περιχαράκωσαν τα όρια τους με ξεκάθαρα πολεοδομικά μοντέλα. Περιλαμβάνονται αναφορές στα παιδιά που μεγάλωναν σε σπίτια ή μάλλον παραπήγματα χωρίς πάτωμα, χωρίς δρόμους, χωρίς ύδρευση, πάντα στην αθέατη πλευρά της πόλης, εκτός σχεδίου, αντιμέτωποι πάντα με τον στιγματισμό, την περιθωριοποίηση και την προκατάληψη από τη μια, αλλά και τις πράξεις αλληλεγγύης, τις διαδικασίες ενσωμάτωσης και τις κρατικές προσπάθειες στήριξης και βελτίωσης των αποκαρδιωτικών συνθηκών, από την άλλη. Πρόσφυγες δεύτερης γενιάς μιλούν για τις οικογένειές τους, περιγράφουν πώς έφτασαν στην Ελλάδα καθώς και τις προσφυγικές συνοικίες στις οποίες έζησαν, ενώ μιλούν για τη ζωή τους εκεί, τις δυσκολίες, τις προσδοκίες, τους δεσμούς που δημιουργήθηκαν. Αναλύεται επίσης η κοινωνική διαστρωμάτωση των προσφύγων και οι διαφορετικές πολώσεις που προκλήθηκαν ή εντάθηκαν στην ελληνική κοινωνία.

Στο ντοκιμαντέρ μιλούν οι: Τασούλα Βερβενιώτη (Ιστορικός), Δημήτρης Ευταξιόπουλος (Αρχιτέκτων), Δημήτρης Καμούζης (Ερευνητής Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών), Αναστασία Καρακάλη (Κάτοικος Προσφυγικών), Κρικόρ Καραμπετιάν (Συνταξιούχος), Κωστής Καρπόζηλος (Διευθυντής ΑΣΚΙ), Ελένη Κυραμαργιού (Ιστορικός), Όλγα Λαφαζάνη (Ερευνήτρια – Ανθρωπολόγος), Λίλα Λεοντίδου (Ομότιμη Καθηγήτρια Γεωγραφίας & Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, ΕΑΠ), Σάββας Λεπτουργίδης (Συνταξιούχος Πρόσφυγας από την Καππαδοκία), Τακουή Μινασιάν (Εκπαιδευτικός – Μέλος της Συντ. Ομάδας Περιοδικού «Αρμενικά»), Αλεξάνδρα Μούργου (Αρχιτέκτων – Πολεοδόμος Υ.Δ. ΕΜΠ – Σορβόννης), Νικολίνα Μυωφά (Δρ Αστικής Κοινωνικής Γεωγραφίας), Θωμάς Σίδερης (Δημοσιογράφος ΕΡΤ). Κατά τη διάρκεια της εκπομπής προβάλλεται πλούσιο αρχειακό υλικό, κινούμενης εικόνας και φωτογραφίες, ενώ παρεμβάλλονται σύντομα αποσπάσματα από τις ταινίες «Αστέρω» (σκηνοθεσία Δημήτρη Γαζιάδη), «Τα ματόκλαδά σου λάμπουν» (σκηνοθεσία Κώστα Φέρρη).

Έτος παραγωγής: 2021

Σενάριο – σκηνοθεσία:

ΜΑΡΙΝΑ ΔΑΝΕΖΗ

Επιμέλεια άρθρου: Διδώ Γεωργούλα

[1] «Housing is a Human Right. Build It.», https://web.tee.gr/event/pagkosmia-imera-architektonikis-2026/

[2] «Adequate Housing for All», https://web.tee.gr/event/pagkosmia-imera-architektonikis-2026/