Πριν από 50 χρόνια ακριβώς, στις 19 Φεβρουαρίου 1976, προβλήθηκε για πρώτη φορά η εκπομπή του Φρέντυ Γερμανού «Κυρίες και Κύριοι: Ιωάννα Τσάτσου». Πενήντα χρόνια μετά, η εκπομπή αποτελεί ένα σημαντικό τεκμήριο της τηλεοπτικής μας μνήμης και της πολιτιστικής ιστορίας της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης.
Η εκπομπή που αργότερα καθιερώθηκε με τον τίτλο «Το Πορτραίτο της Πέμπτης» αποτέλεσε την επόμενη τηλεοπτική δουλειά του Φρέντυ Γερμανού μετά το «Αλάτι και Πιπέρι» και σημείωσε αντίστοιχη επιτυχία. Σηματοδότησε, μάλιστα, την επιστροφή του στην ΕΡΤ, από όπου είχε ξεκινήσει την τηλεοπτική του πορεία.
Μέχρι να αποκτήσει τον οριστικό της τίτλο, η εκπομπή άλλαξε ονομασία έξι φορές ( «Είδωλα», «Οι Καλοί, οι Κακοί και οι Άσχημοι», «Το Μεγάλο Παιχνίδι», «Η Παράσταση Δεν Τελειώνει Ποτέ», «Κυρίες και Κύριοι») καθώς οι υπεύθυνοι αναζητούσαν την ταυτότητά της, δίνοντας αρχικά ως τίτλο το εκάστοτε θέμα. Προβαλλόταν αρχικά κάθε Παρασκευή (Ιανουάριος 1976) με διαφορετικές ονομασίες, ενώ μετά τη μεταφορά της στις Πέμπτες παρουσιάστηκε για μερικές συνεχόμενες εκπομπές ως «Κυρίες και Κύριοι». Από την 8η εκπομπή και έπειτα, στις 4 Μαρτίου 1976, υιοθετήθηκε οριστικά ο τίτλος που τη σημάδεψε και την καθιέρωσε: «Το Πορτραίτο της Πέμπτης».
Δείτε από το Αρχείο της ΕΡΤ το σημαντικό τηλεοπτικό τεκμήριο:
ΚΥΡΙΕΣ ΚΑΙ ΚΥΡΙΟΙ: ΙΩΑΝΝΑ ΤΣΑΤΣΟΥ, ΕΝΑ ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΦΡΕΝΤΥ ΓΕΡΜΑΝΟ
Στην εκπομπή αυτή ο Γερμανός σχεδιάζει ένα πορτραίτο της ποιήτριας, συγγραφέως και Πρώτης Κυρίας της Ελληνικής Δημοκρατίας από το 1975 έως το 1980, Ιωάννας Τσάτσου μέσα από γράμματα του Γιώργου Σεφέρη, κείμενα της Τσάτσου, μοναδικές μαρτυρίες και σημαντικά αρχειακά τεκμήρια. Παράλληλα σκιαγραφείται μια αποσπασματική ιστορία της Ελλάδας από τις αρχές στο τέλος του 20ου αιώνα. Συμμετέχουν η κόρη της Τσάτσου Ντόρα Τσάτσου-Συμεωνίδη, η επιζήσασα της Σφαγής των Καλαβρύτων Θεώνη Φεφέ καθώς και οι ηθοποιοί Νίκη Τριανταφυλλίδη και Μάνος Κατράκης.
Η αφήγηση ανοίγει με αρχειακά πλάνα της Τσάτσου και του Σεφέρη και με τη φωνή του ποιητή να απαγγέλλει το «Έναν γέροντα στην ακροποταμιά». Ο Γερμανός αναφέρεται στο σπίτι της οδού Κυδαθηναίων 9, όπου η Τσάτσου έζησε «ανάμεσα σε ένα Νόμπελ και έναν Πρόεδρο της Δημοκρατίας» , τον Σεφέρη και τον σύζυγό της Κωνσταντίνο Τσάτσο . Παρουσιάζονται το σαλόνι και η ιστορική βιβλιοθήκη, ενώ γίνεται μνεία στους ανθρώπους των γραμμάτων και της πολιτικής που πέρασαν από εκεί, όπως ο Κωστής Παλαμάς, με ηχητικό ντοκουμέντο απαγγελίας του.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην καταγωγή της από τη Σκάλα της Μικράς Ασίας, στη Μικρασιατική Καταστροφή και στη βιωματική σχέση του Σεφέρη με τη θάλασσα. Θίγεται η στάση του απέναντι στη μελοποίηση της ποίησής του και ακούγεται η «Άρνηση», που ταυτίστηκε αργότερα με τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
Ακολουθεί συνοπτική βιογραφική αναδρομή στον Σεφέρη και τον Τσάτσο, στη σύλληψη του τελευταίου από το καθεστώς Μεταξά το 1938, αλλά και στη ζωή της οικογένειας κατά την Κατοχή. Κεντρικό άξονα αποτελεί το βιβλίο της Τσάτσου «Φύλλα Κατοχής», μέσα από το οποίο αναδεικνύεται η φιλανθρωπική της δράση και η μέριμνά της για τις οικογένειες εκτελεσθέντων, με αναφορά στο Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων και σχετική μαρτυρία της επιζήσασας Φωτεινής Φεφέ.
Μέσα από δραματοποιημένο «διάλογο» που βασίζεται στην αλληλογραφία Τσάτσου- Σεφέρη, οι Νίκη Τριανταφυλλίδη και Μάνος Κατράκης ζωντανεύουν αποσπάσματα που διατρέχουν κομβικές ιστορικές στιγμές: τη Σμύρνη του 1922, τον θάνατο του Ελευθέριου Βενιζέλου, τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, τη γερμανική εισβολή, την Απελευθέρωση της Αθήνας, τη βράβευση του Σεφέρη με το Νόμπελ (1963) και τη δημόσια αντιδικτατορική του δήλωση το 1969. Η αφήγηση φτάνει έως την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, καθώς και στην ασθένεια και τον θάνατο του Σεφέρη.
Το επεισόδιο πλαισιώνεται από πλάνα του ντοκιμαντέρ «Η τραγωδία του Αιγαίου» του Βασίλη Μάρου, φωτογραφίες της Κατοχής από το λεύκωμα « Η Κατοχή» του Κώστα Παράσχου, οικογενειακές φωτογραφίες, καθώς και εικόνες από το Προεδρικό Μέγαρο, όπου ακούγεται η ίδια η Τσάτσου να μιλά για τον ρόλο της και την επιλογή της να μη διαμένει εκεί.
Πρόκειται για ένα πυκνό, τεκμηριωμένο αφιέρωμα που φωτίζει τη διττή ταυτότητα της Ιωάννας Τσάτσου, μητέρας και ενεργού πνευματικής παρουσίας και προσεγγίζει τη ζωή και την εποχή μιας γυναίκας που έζησε στο σταυροδρόμι λογοτεχνίας, πολιτικής και ιστορίας.
Τηλεοπτική διεύθυνση: Ηλίας Μασούρας
Οργάνωση παραγωγής: Λιάνα Κανέλη
Τεκμηρίωση υλικού και σύνταξη άρθρου: Νίκος Βογιατζής
