Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου– 19 Μαΐου
Αφιέρωμα του Αρχείου της ΕΡΤ στην Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου με ένα επεισόδιο της εκπομπής ”Μνήμη μου σε λένε Πόντο” παραγωγής 2011.
Η 19η Μαΐου καθιερώθηκε από τη Βουλή των Ελλήνων το 1994, ως Ημέρα μνήμης της Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Την συγκεκριμένη ημέρα, στις 19 Μαΐου του 1919, ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στην Σαμψούντα, γεγονός που σηματοδότησε την έναρξη της δεύτερης φάσης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Οι πρώτες διώξεις και εξοντώσεις χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ειδικότερα των Ελλήνων του Πόντου είχαν ξεκινήσει τέσσερα χρόνια πριν, δηλαδή από το 1915. Ειδικότερα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε προχωρήσει σε εκτοπίσεις πληθυσμού και βίαιη στρατολόγηση των Ελλήνων του Πόντου σε τάγματα εργασίας με πορείες θανάτου στις ερήμους του εσωτερικού της Μικράς Ασίας.
Από το 1919 και εξής γενικεύτηκε η δράση των ένοπλων ατάκτων εναντίον των Ποντίων αμάχων.Ολόκληρα ποντιακά χωριά ξεκληρίστηκαν, πληθυσμοί σφαγιάστηκαν, σημειώθηκαν βιασμοί γυναικών, δολοφονίες και απαγωγές παιδιών με απώτερο στόχο τον εξισλαμισμό τους. Υπολογίζεται πως από τους περίπου 750.000Ποντίους περίπου 200.000 έως 350.000 άνθρωποι εξολοθρεύθηκαν από τους Νεότουρκους κατά την περίοδο 1916-1923. Όσοι κατάφεραν να επιζήσουν έφυγαν ως πρόσφυγες προς την Σοβιετική Ένωση, την Ελλάδα και αλλού.
Το Αρχείο της ΕΡΤ παρουσιάζει ένα επεισόδιο της σειράς ”Μνήμη μου σε λένε Πόντο” παραγωγής 2011.
ΜΝΗΜΗ ΜΟΥ ΣΕ ΛΕΝΕ ΠΟΝΤΟ
ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ
Η εκπομπή ”Μνήμη μου σε λένε Πόντο” είναι μια σειρά δεκατριών εκπομπών για την ιστορία, τα ήθη, τον πολιτισμό των απανταχού Ποντίων που φιλοδοξεί να καταγράψει την ιστορική πορεία του ποντιακού ελληνισμού αλλά και την σημερινή πραγματικότητα που βιώνουν οι Πόντιοι στην Ελλάδα στην Τουρκία και στην Ρωσία. Στη συγκεκριμένη εκπομπή γίνεται λόγος για τον Προσφυγικό Ελληνισμό.
Η εκπομπή ξεκινά με τον ηθοποιό Τάσο Παλαντζίδη, ο οποίος, σε ρόλο αφηγητή, μιλά για τη Συνθήκη της Λοζάνης, η οποία υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου 1923 και αντικατέστησε τη Συνθήκη των Σεβρών. Η συνθήκη ρύθμιζε τις μεταπολεμικές εκκρεμότητες και προέβλεπε την ανταλλαγή πληθυσμών με βάση το θρήσκευμα ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Ο Κωνσταντίνος Φωτιάδης, καθηγητής Νεοελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, περιγράφει τη Συνθήκη της Λοζάνης και τους όρους της. Έπειτα, γίνεται λόγος για τους πρόσφυγες που ήρθαν, εκτός από τη Μικρά Ασία, και από την Ανατολική Θράκη. Παρουσιάζονται οι συνθήκες που αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες φτάνοντας στη Θεσσαλονίκη. Η Ελένη Ιωαννίδου, ιστορικός από το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού, αναφέρεται στους πρόσφυγες που ήρθαν στη Θεσσαλονίκη και τη Βόρεια Ελλάδα από τη Ρωσία και τον Καύκασο λόγω της Σοβιετικής Επανάστασης. Ο Στάθης Πελαγίδης, ιστορικός του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, υπογραμμίζει πως η πλειονότητα των προσφύγων έφτασε στην Ελλάδα κυνηγημένη, χωρίς κανένα περιουσιακό στοιχείο.
Στη συνέχεια, γίνεται λόγος για την εμπειρία από την αποκατάσταση του πρώτου κύματος προσφύγων της περιόδου 1914-1919. Παρατίθενται οι λόγοι για τους οποίους επιλέχθηκε η Μακεδονία ως τόπος εγκατάστασης των προσφύγων, με στόχο την ενίσχυση των ελληνόφωνων πληθυσμών της περιοχής. Η Ναυσικά Ιασονίδου-Γκάγκα, επίτιμη πρόεδρος του συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί», μιλά για την επιλογή του Ελευθερίου Βενιζέλου να εγκαταστήσει τους Πόντιους πρόσφυγες στα βόρεια εδάφη της χώρας. Ο Χρήστος Ανδρεάδης, φιλόλογος, σχολιάζει το έντονο ποντιακό στοιχείο στη Βόρεια Ελλάδα. Ο Κώστας Γρηγοριάδης, Πόντιος πρόσφυγας, θυμάται τις στιγμές που έζησε κατά την ανταλλαγή πληθυσμών.
Επιπλέον, παρουσιάζεται η ίδρυση της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων και το τιτάνιο έργο που ανέλαβε να φέρει εις πέρας, διακρίνοντας δύο κατηγορίες αποκατάστασης: την αστική και την αγροτική. Ο Κώστας Γρηγοριάδης μιλά για το πώς οι συγχωριανοί του επέλεξαν να εγκατασταθούν σε περιοχή με αχλαδιές, παρόμοιες με εκείνες που υπήρχαν στον Πόντο. Ευρεία αναφορά γίνεται στις πολύ δύσκολες συνθήκες τις οποίες αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες στην Ελλάδα. Ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης, επίκουρος καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, υπογραμμίζει πως πολλοί πρόσφυγες πίστευαν ότι θα επέστρεφαν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους έως και τη δεκαετία του 1930, γεγονός που καθυστέρησε την πλήρη εγκατάστασή τους. Η Σοφία Ηλιάδου-Τάχου, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, εξηγεί πως οι Έλληνες πολιτικοί δεν έλαβαν υπόψη τους τις αντιδράσεις των προσφύγων σε διάφορες αποφάσεις τους.
Στο επόμενο μέρος της εκπομπής γίνεται λόγος για τις προσπάθειες των προσφύγων να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής τους στους νέους τόπους εγκατάστασής τους. Αναδεικνύεται η μεγάλη συμβολή των προσφύγων στην αγροτική οικονομία της χώρας, μέσω της εντατικής καλλιέργειας νέων αγροτικών ειδών, αλλά και στην ανάπτυξη βιοτεχνιών και βιομηχανιών. Παράλληλα, υπογραμμίζεται η συμβολή των προσφύγων στον ελληνικό πολιτισμό. Ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος και η πρόσφυγας Καλλιόπη Ασλανίδου περιγράφουν την εχθρική αντιμετώπιση που επεφύλασσαν οι γηγενείς στους πρόσφυγες. Η Μαρία Βεργέτη-Κυριακίδη, επίκουρη καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, αναδεικνύει πτυχές της αντιπαράθεσης γηγενών και προσφύγων λόγω των χωραφιών των μουσουλμάνων που έφυγαν για την Τουρκία, καθώς και των επιμιξιών μεταξύ ντόπιων και προσφύγων.
Στο τελευταίο μέρος της εκπομπής παρουσιάζεται η απαλοιφή των διαφορών ανάμεσα σε πρόσφυγες και γηγενείς κατά την περίοδο του Ελληνοϊταλικού Πολέμου και της Κατοχής, λόγω του κοινού αγώνα για την προάσπιση και την απελευθέρωση της πατρίδας. Προβάλλονται πλάνα από εορτασμό της Παναγίας Σουμελά και αναδεικνύεται η ιδιαίτερη προσήλωση των προσφύγων στην ορθόδοξη πίστη.
Κατά τη διάρκεια του επεισοδίου προβάλλεται πλούσιο αρχειακό οπτικοακουστικό και φωτογραφικό υλικό.
