Για την επέτειο από το θάνατο του Κωστή Μοσκώφ, στις 27 Ιουνίου 1998, το Αρχείο ΕΡΤ προτείνει επεισόδιο από τη σειρά ντοκιμαντέρ Παρασκήνιο με τίτλο «Πώς γράφεται η ιστορία» και στο οποίο Ο πρώην πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο καθηγητής Νίκος Σβορώνος και οι ιστορικοί Κωστής Μοσκώφ και Νίκος Ψυρούκης καταθέτουν τις απόψεις τους για το δύσκολο ρόλο του ιστορικού και τα χαρακτηριστικά του.
Ο Κωστής Μοσκώφ γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1939, ήταν Έλληνας ποιητής, ιστορικός, δοκιμιογράφος, συγγραφέας και δημοσιογράφος και θεωρείται από τους πλέον σημαντικούς αριστερούς διανοητές και μεταπολεμικούς λογοτέχνες της συμπρωτεύουσας. Σπούδασε στο Αμερικάνικο Κολέγιο Αθηνών και Θεσσαλονίκης, στη Νομική Σχολή του Α.Π.Θ., έπειτα στο Ecole des Hautes Etudes στη Σορβόνη και αναγορεύτηκε διδάκτωρ Ιστορίας και Ανθρώπινης Σκέψης στο Παρίσι.
Ο Μοσκώφ ασχολήθηκε ενεργά με τα κοινά, το 1956 συμμετείχε στην πολιτική νεολαία του Γρηγορίου Λαμπράκη, ήταν ο πρώτος σε προτίμηση δημοτικός σύμβουλος της Θεσσαλονίκης για τρεις τετραετίες, ήταν υποψήφιος βουλευτής με το Κ.Κ.Ε, σύμβουλος του Υπουργείου Πολιτισμού και Διευθυντής του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών.
Από το 1989 ο Μοσκώφ υπηρέτησε ως Μορφωτικός Σύμβουλος της Ελληνικής Πρεσβείας στην Αίγυπτο, όπου συνέβαλε στο να αναδειχθεί ως μουσείο η κατοικία του Κ. Π. Καβάφη, ενώ θέσπισε το λογοτεχνικό βραβείο «Καβάφη» το 1991. Παράλληλα εκπροσώπησε το Ίδρυμα του Ελληνικού Πολιτισμού στη Μέση Ανατολή, υλοποιώντας μια σειρά από εκδόσεις μεταφράσεων με στόχο την ανταλλαγή λογοτεχνικών έργων της Ελλάδας με τις αραβικές αλλά και εκδηλώσεις για την καλλιέργεια των σχέσεων της Ελλάδας με τις χώρες της αυτές.
Το συγγραφικό έργο του Μοσκώφ είναι εκτενές και πολυποίκιλο, αφού περιλαμβάνει ποίηση, πεζογραφία, δοκίμιο και αρθρογραφία. Η ποίησή του κινήθηκε θεματικά γύρω από τον έρωτα και την ιστορία, ενώ κεντρική θέση στο έργο του κατέχει η γενέτειρα Θεσσαλονίκη. Το ιστορικό του έργο έχει πεδίο ενδιαφέροντος την ανθρωπογραφία, την κοινωνιολογία και την ιστορία της Ελλάδας, ως δημοσιογράφος εργάστηκε από το 1988 συμμετέχοντας στη Διαδημοτική Ραδιοφωνία Ένατο Κύμα και στην εφημερίδα Πρώτη, ενώ στο ποιητικό του έργο άσκησαν επιρροή ο Κ. Π. Καβάφης, ο Έζρα Πάουντ και ο Σαλβαντόρ Κουαζιμόντο. Ενδεικτικά αναφέρουμε: το 1972 εκδίδεται το βιβλίο του “Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα – Ιδεολογία του μεταπρατικού χώρου”, το 1974 το βιβλίο “Θεσσαλονίκη, τομή της μεταπρατικής πόλης”, το 1985 το βιβλίο “Εισαγωγή στην ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης – Η διαμόρφωση της εθνικής και κοινωνικής συνείδησης στην Ελλάδα”, το 1978 η μελέτη του “Η κοινωνική συνείδηση στην Ποίηση της Θεσσαλονίκης” και ακολουθούν το 1983, τα δοκίμια του, “Η πράξη και σιωπή – Τα όρια του Έρωτα και της Ιστορίας”.
Το Αρχείο ΕΡΤ για την επέτειο από το θάνατο του Κωστή Μοσκώφ στις 27 Ιουνίου 1998 προτείνει την εκπομπή:
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ
ΠΩΣ ΓΡΑΦΕΤΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ
Το επεισόδιο της εκπομπής «ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ» με τίτλο «ΠΩΣ ΓΡΑΦΕΤΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ» είναι αφιερωμένο στην αντικειμενική ιστορική αλήθεια και τη δυσκολία εφαρμογής της στην προσέγγιση σημαντικών γεγονότων. Η εκπομπή έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί συγκεντρώνει σημαντικές προσωπικότητες της σύγχρονης ελληνικής ιστοριογραφίας και καταγράφει τις απόψεις τους σχετικά με αυτή. Ο πρώην πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο καθηγητής Νίκος Σβορώνος και οι ιστορικοί Κωστής Μοσκώφ και Νίκος Ψυρούκης καταθέτουν τις απόψεις τους για το δύσκολο ρόλο του ιστορικού και τα χαρακτηριστικά του.
Η αντικειμενικότητα, η αναγκαιότητα, ο έλεγχος και η γνησιότητατωνπηγών, τα ερωτήματα που πρέπει να θέσει ο ιστορικός, η θεωρία που πλαισιώνει τα ερωτήματα αυτά, ο έλεγχος της θεωρίας αυτής, η διάκριση της ιστοριογραφίας από την έρευνα, φιλοσοφία και την κριτική της ιστορίας, η διαρκής και ενδελεχής έρευνα, είναι κάποια από αυτά. Η πρόκληση της ιεράρχησης των ιστορικών παραγόντων και του καθορισμού των διαδικασιών που δημιουργούν τις ιστορικές τομές εξασφαλίζοντας έτσι την αντικειμενικότητα του έργο του ιστορικού. Όλες αυτές οι θέσεις αποτελούν κριτήρια διαμόρφωσης της ιστοριογραφίας. Οι ομιλητές αναφέρονται επίσης στη σχέση ιστορίας και αλήθειας, στις προϋποθέσεις για τη σωστή διδασκαλία της ιστορίας, αλλά και στον κίνδυνο παραχάραξής της. Στη συνέχεια, γίνεται λόγος για τους πρώτους ιστοριογράφους (Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Ξενοφώντας, κ. α.), ενώ τονίζεται η ιδιαιτερότητα του ύφους του ιστοριογραφικού λόγου, που πρέπει να συνδυάζει στοιχεία από την Επιστήμη και την Τέχνη. Παρακολουθώντας την εκπομπή διαπιστώνουμε ότι υπάρχει διαφορετική προσέγγιση της ιστοριογραφίας ανάμεσα σε εκείνους που επικαλούνται την απλή περιγραφή ή καταγραφή των γεγονότων και σε εκείνους που θεωρούν ότι κάθε περιγραφή εμπεριέχει το στοιχείο-ζήτημα επιλογής.
Πιο αναλυτικά γίνεται αναφορά στο ύφος του ιστοριογραφικού λόγου, ξεκινώντας από τον Θουκυδίδη του οποίου ο λόγος προσφέρει επιστήμη και τέχνη, επιτρέποντας στην επιστήμη να ξεφύγει από την αποκλειστικά νοητική λειτουργία αποκλείοντας την σωματική και καλλιτεχνική εμπειρία. Ο Κωστής Μοσκώφ αναφέρεται σε έναν ερωτικό, καθολικό και ποιητικό λόγο που εμπεριέχει την τέχνη στην ιστορική γραφή ως ζητούμενο. Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα που εξαρτάται δομικά από τον εξωτερικό χώρο από την οικονομία, στην πολιτική, την ιδεολογία και την αισθητική, καταλύοντας την ταυτότητα των Ελλήνων. Η απώλεια της ταυτότητας των Ελλήνων σημαίνει την άγνοια της πραγματικότητας του ελληνισμού σε σχέση με την ορθοδοξία, το καθολικό όραμα της συνολικής επανάστασης που είναι παρόν στη σύγχρονη εποχή αλλά και από την παραδοσιακή βίωση της ζωής. Η προοδευτική ιστοριογραφία στην Ελλάδα, σημειώνει ο Μοσκώφ, βαραίνει από τη σκιά του Γιάννη Κορδάτου και την προσέγγιση της ιστορίας με γνώμονα την οικονομία, με μια ευρωκεντρική αντίληψη, που αγνοεί σημαντικές ιδιομορφίες της ελληνικής πραγματικότητας. Διατυπώνεται η άποψη ότι η κυρίαρχη ή άρχουσα τάξη καθορίζει τον ιστοριογραφικό λόγο, ενώ διαπιστώνεται ότι από το μεσοπόλεμο οι προοδευτικές δυνάμεις έχουν ξεκινήσει να διεκδικούν μερίδιο του λόγου αυτού και σήμερα (δεκαετία 1980) κυριαρχούν. ένα σημαντικό ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο μπορεί να ελεγχθεί ο τρόπος με τον οποίο έχει περάσει την επιχειρηματολογία της στον μαρξιστικό λόγο η άρχουσα τάξη;
Σε σχέση με τη συμμετοχή του ιστορικού στα κοινά και στο πολιτικό γίγνεσθαι, διατυπώνονται οι θέσεις ότι ο στοχασμός και η συμμετοχή πάνω στην πράξη της ιστορίας είναι εξόχως σημαντικά στοιχεία, ότι ο ιστορικός οφείλει να μετέχει και να αποκρυπτογραφεί. Επίσης ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος επισημαίνει ότι η συμμετοχή στην ιστορία επιβάλλει μια επιείκεια απέναντι στις πράξεις και στα λάθη των πρωταγωνιστών και ο Νίκος Σβορώνος ότι ο ιστορικός μπορεί να είναι και πολιτικό πρόσωπο, να συμμετέχει στην άμεση πολιτική δράση, ενώ ο Νίκος Ψυρούκης σημειώνει το τίμημα σε σχέση με την ιδιότητα του πολίτη και του ιστορικού και τον αγώνα να εκφραστεί η ιστορική αλήθεια.
Οι διανοητές διατυπώνουν τις απόψεις τους σε σχέση με το αν η ιστορία και η αλήθεια βρίσκονται ή όχι σε αντίθεση, καθώς και το ζήτημα της μεταφοράς αυτής της αλήθειας στους ανθρώπους. Η ιστοριογραφία είναι η επιστήμη η οποία, συλλαμβάνει, καταγράφει, περιγράφει, ερμηνεύει και επεξεργάζεται θεωρητικά το κοινωνικό γίγνεσθαι, ερευνά τις δυνάμεις που προκαλούν τα κοινωνικά φαινόμενα και τις εξελίξεις. Περιγράφονται οι διαφορές της ελληνικής ιστοριογραφίας ως προς την ιδεαλιστική και την υλιστική ή μαρξιστική προσέγγιση. Διαμορφώνεται έτσι ένα δίλλημα σχετικά με το έργο της ιστορίας και αν αυτό επικεντρώνεται στην αξιολόγηση ή την εξήγηση, αν είναι η περιέργεια για τα πράγματα ή η ανάγκη να δοθούν ερμηνείες και να προταθούν αλλαγές στην κοινωνία. Διατυπώνεται επίσης η άποψη ότι ο υποκειμενισμός του επιστήμονα καθορίζει τη ροπή προς τον ιδεαλισμό ή τον διαλεκτικό υλισμό.
Κατά τη διάρκεια της εκπομπής οι ιστορικοί και διανοητές θέτουν μερικά σημαντικά ερωτήματα, τα οποία συγκεντρώνουμε εδώ: Διδάσκεται η ιστορία στην Ελλάδα; Ποια είναι η σχέση των ιστορικών με την πολιτική εξουσία; Η συγγραφή ιστορικού έργου είναι πολιτική πράξη; Πώς επεμβαίνει ένα πολιτικό σύστημα στην ιστορία μέσω της παιδείας, του σχολείου και του πανεπιστημίου; Ποιες είναι οι κρατικές δαπάνες για την εκπαίδευση; Η ιστορική αλήθεια είναι μια αναγκαιότητα για μια κοινωνία;
