Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, από τους σπουδαιότερους Έλληνες λαϊκούς ζωγράφους με χαρακτηριστικά έργα εμπνευσμένα από την ελληνική λαϊκή παράδοση, ιστορία και μυθολογία, γεννήθηκε στη Βαρειά Μυτιλήνης γύρω στα 1868 ή 1871, ένα από τα οκτώ παιδιά μιας φτωχής οικογένειάς. Η παιδική του ηλικία ήταν δύσκολη, ως αριστερόχειρας καταπιεζόταν στο σχολείο και στο σπίτι προκειμένου να γίνει δεξιόχειρας με αποτέλεσμα να αποτραβηχτεί στον εαυτό του και να ασχοληθεί με τη ζωγραφική. Σε νεαρή ηλικία πηγαίνει στη Σμύρνη όπου βρίσκει εργασία και χρόνο για τη ζωγραφική του, μελετάει την αρχαία Ελλάδα, το Βυζάντιο, τη νεότερη ιστορία και εμπνέεται για τα θέματα των έργων του και σύντομα αποφασίζει να γίνει ζωγράφος. Το 1897 πηγαίνει στην Ελλάδα και μένει στον Βόλο όπου η συνθήκες ζωής για τον ίδιο είναι άθλιες, επιβιώνει ζωγραφίζοντας σε τοίχους καταστημάτων, πανδοχείων και καφενείων με αντάλλαγμα ένα πιάτο φαγητό και λιγοστά χρήματα. Κυκλοφορεί ντυμένος με φουστανέλα, φτιάχνει φορεσιές για τον ίδιο και για μικρά παιδιά με τα οποία παρελαύνει στις εθνικές γιορτές και τις Απόκριες, ενώ συχνά οι ντόπιοι κοροϊδεύουν τον "περίεργο" αυτό άνθρωπο. Το 1912 ο Γιάννης Κοντός, εύπορος γαιοκτήμονας του Βόλου, προσλαμβάνει τον Θεόφιλο για να διακοσμήσει με τοιχογραφίες το αρχοντικό του στην Ανακασιά του Πηλίου, το οποίο είναι σήμερα το Μουσείο του Θεόφιλου στο Βόλο και ο Θεόφιλος ζωγραφίζει σκηνές από την αρχαία Ελλάδα, την μυθολογία των Ελλήνων, την Επανάσταση του '21, εξωτικά ζώα και πτηνά, αλλά και τοπία. Το 1927 επιστρέφει στη Μυτιλήνη όπου συνεχίζει να ζει φτωχικά υπομένοντας και εκεί πειράγματα και συχνά χλευασμό. Ο καταξιωμένος τεχνοκριτικός και εκδότης Στρατής Ελευθεριάδης (Teriade) θα μάθει για τον Θεόφιλο από τον ζωγράφο Γιώργο Γουναρόπουλο και τον Φώτη Κόντογλου και θα αναλάβει να τον κάνει γνωστό στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, ειδικά στο Παρίσι όπου έμενε μόνιμα ο ίδιος. Κατά την περίοδο αυτή ο Θεόφιλος στρέφεται προς μία άλλη θεματολογία πέρα από τα ηρωικά, ιστορικά και μυθολογικά θέματα και προσεγγίζοντας περισσότερο το καθημερινό και οικείο. Δυστυχώς δεν πρόλαβε να απολαύσει την αλλαγή αυτή στη ζωή του μιας και άφησε την τελευταία του πνοή στο φτωχικό του δωμάτιο στις 24 Μαρτίου 1934. Τα επόμενα χρόνια θα δημοσιευθούν άρθρα σε Ελλάδα και εξωτερικό από σημαντικά πρόσωπα των τεχνών και των γραμμάτων, το έργο του θα αναγνωριστεί, θα προβληθεί και θα αποτελέσει πηγή έμπνευσης για πολλούς και σημαντικούς εικαστικούς και ποιητές της Ελλάδας του 20ου αιώνα, όπως ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Γιώργος Σεφέρης και ο Γιάννης Τσαρούχης για να αναφέρουμε μόνο μερικούς κορυφαίους εξ αυτών. Το 1961 πραγματοποιείται αναδρομική έκθεση για το έργο του στο μουσείο του Λούβρου, ενώ τοιχογραφίες, αγιογραφίες και πίνακες του υπάρχουν σε συλλογές και μουσεία στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Το Αρχείο της ΕΡΤ με αφορμή την επέτειο από το θάνατό του, στις 24 Μαρτίου 1934, παρουσιάζει την εκπομπή:
ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΣΤΟΝ ΞΕΣΗΚΩΜΟ
Το ντοκιμαντέρ «ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΣΤΟΝ ΞΕΣΗΚΩΜΟ» παρουσιάζει ένα πανόραμα της ελληνικής λαϊκής ζωγραφικής με θέμα την Επανάσταση του 1821. Ξεκινώντας από τον Παναγιώτη Ζωγράφο, ο οποίος εργάστηκε στην υπηρεσία του Μακρυγιάννη, και τον Θεόφιλο, φτάνει στους σύγχρονους λαϊκούς ζωγράφους, οι οποίοι μιλούν για το πώς η Ελληνική Επανάσταση και οι ήρωες του 1821 στάθηκαν πηγή έμπνευσης για το έργο τους.
Αρχικά περιγράφεται η συνεργασία του Μακρυγιάννη με τον Παναγιώτη Ζωγράφο από το 1836 μέχρι το 1839 για την εικονογράφηση στιγμών και μαχών της Ελληνικής Επανάστασης έτσι ώστε να αποτυπωθούν όλα όσα εκείνος είχε δει και βιώσει. Ο λαϊκός ζωγράφος Θέμης Τσιρώνης μιλάει για αυτή τη συνεργασία ενώ φιλοτεχνεί ένα σχετικό έργο στο ατελιέ του. Ο Σωτήρης Ζήσης μιλάει για τα έργα του με θεματολογία εμπνευσμένη από την ελληνική ιστορία αλλά και τα δημοτικά τραγούδια, εξηγεί τις καταβολές του από αντίστοιχα έργα που έβλεπε από μικρό παιδί. Αντίστοιχα ο Τσιρώνης μιλάει για τη σύνδεση δημοτικής μουσικής με τα έργα του για την επανάσταση του 1821. Ο Σταμάτης Λαζάρου μιλάει για την αγάπη του για τη θεματολογία της ελληνικής επανάστασης του 1821 και εξηγεί πώς άρχισε να μαζεύει συλλογές με δημοτικά τραγούδια σχετικά τα οποία έγιναν πηγές έμπνευσης για ανάλογα έργα. Αντίστοιχα ο Τσιρώνης και ο Χρήστος Καγκαράς μιλάνε για την έμπνευσή τους από τους ήρωες του 1821, όπως ο Κατσαντώνης, ενώ ο δεύτερος εξηγεί την περιήγησή του σε μέρη όπου δόθηκαν αγώνες της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο δούλευε τους πίνακες με σχετικά θέματα. Ο Τσιρώνης μιλάει για την ενασχόλησή του με το θέμα της επανάστασης του 1821 και παρουσιάζονται λεπτομέρειες από έργα του και αναφορές σε διαφορετικούς ήρωες. Στέκεται ιδιαιτέρως στη μορφή της γυναίκας της επανάστασης. Ο λαϊκός ζωγράφος, Γιώργος Σαββάκης, μιλάει για τα έργα του με θέμα την Ελληνική επανάστασης και εξηγεί την απόφασή του να ασχοληθεί με αυτά τα έργα, διακοσμώντας καταστήματα αλλά και φιλοτεχνώντας πίνακες.
Η εκπομπή μας μεταφέρει στη Μυτιλήνη, στα μέρη όπου ζωγράφισε ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, στο μουσείο του Θεόφιλου και ακούγεται ο ζωγράφος Τσιρώνης ο οποίος μιλάει για τον Θεόφιλο και το έργο του, την ελληνικότητα και το βαθμό στον οποίο ο ίδιος ο ζωγράφος δόθηκε σε αυτό το έργο, ντυνόταν όπως οι χαρακτήρες και οι ιστορικές μορφές που τον γοήτευαν, ζωγράφισε την επανάσταση του 1821, τους ήρωες και τους ανθρώπους, έζησε και πέθανε όπως οι ήρωες της Επανάστασης του 1821. Παρουσιάζονται πλήθος λεπτομέρειες από έργα του Θεόφιλου με θέμα την επανάσταση του 1821.
Η ηρωική θεματολογία της Επανάστασης επηρέασε και το Θέατρο Σκιών, για το οποίο μιλάει ο Ευγένιος Σπαθάρης. Ο Ε. Σπαθάρης μιλάει για τη σημασία των ηρωικών έργων του Καραγκιόζη με θέματα από την επανάσταση, τα οποία λάτρευε το κοινό και συχνά μάθαινε ιστορία και από αυτά. Οι καραγκιοζοπαίκτες με βάση τη γνώση της ιστορίας της περιοχής από την οποία κατάγονταν που είχαν οι ίδιοι, ενσωμάτωναν αυτή τη γνώση στις αφηγήσεις τους. Υπογραμμίζεται η προσφορά του θεάτρου σκιών του καραγκιόζη στη διάδοση των ιστοριών για την επανάσταση, μέσα από τις δραματικές ιστορίες και το χιούμορ που πάντα έφερε αυτό το είδος του θεάματος. Αναφέρεται στον πατέρα του Σωτήρη Σπαθάρη και τα σχέδια και τις φιγούρες των ηρώων που σκάλιζε και έφτιαχνε.
Κατά τη διάρκεια της εκπομπής ακούγονται αποσπάσματα από τα Απομνημονεύματα του στρατηγού Μακρυγιάννη.
Σενάριο-Σκηνοθεσία: ΣΤΑΥΡΟΣ ΙΩΑΝΝΟΥ
Διευθυντής Φωτογραφίας: ΤΑΚΗΣ ΒΕΝΕΤΣΑΝΑΚΟΣ
Έτος παραγωγής: 1990
Σύνταξη άρθρου - τεκμηρίωση εκπομπής: Βλάσης Κομνηνός
Δείτε περισσότερα στο http://archive.ert.gr
