Το Αρχείο της ΕΡΤ, για τα 50 χρόνια από το χαμό του Αλέκου Παναγούλη (1 Μαΐου 1976), παρουσιάζει ένα μοναδικό τηλεοπτικό τεκμήριο που και αυτό συμπληρώνει με τη σειρά του 50 χρόνια ζωής: ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ ΤΗΣ...
Το Αρχείο της ΕΡΤ, για τα 50 χρόνια από το χαμό του Αλέκου Παναγούλη (1 Μαΐου 1976), παρουσιάζει ένα μοναδικό τηλεοπτικό τεκμήριο που και αυτό συμπληρώνει με τη σειρά του 50 χρόνια ζωής:
ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ ΤΗΣ ΠΕΜΠΤΗΣ: … ΚΑΙ ΓΙΝΑΜΕ ΦΤΩΧΟΤΕΡΟΙ (1976)
Πρόκειται για την γνωστή εκπομπή του Φρέντυ Γερμανού. Ξεκινά με την αναγραφή στους τίτλους: «Και τώρα η τηλεόραση της ΕΡΤ, στη σειρά των Πορτραίτων της Πέμπτης, γονατίζει μπροστά στη μνήμη του Αλέξανδρου Παναγούλη… Και γίναμε φτωχότεροι… Ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ – μικρό υστερόγραφο στη χθεσινή μέρα που χάραξε με την οδύνη της όλη την Ελλάδα».
Οι τίτλοι αυτοί, καθώς και η εισαγωγή του Γερμανού αμέσως μετά, υπογραμμίζουν το πλαίσιο της εκπομπής που προβλήθηκε στις 6/5/1976, μια ημέρα δηλαδή μετά την κηδεία του Αλέκου Παναγούλη. Ο Γερμανός επίσης επισημαίνει πως δεν πρόκειται για πορτραίτο- αφιέρωμα στον Παναγούλη αλλά για «μια προσπάθεια να συναρμολογήσουμε μερικά στοιχεία γύρω από τη ζωή του » μέσα από αποσπάσματα παλαιότερων τηλεοπτικών του εμφανίσεων, στίχους του, φωτογραφικό υλικό αλλά και τις μαρτυρίες της μητέρας του Αθηνάς και των συναγωνιστών του ενάντια στη Δικτατορία και καλεσμένων στο στούντιο που είναι οι Γεώργιος Αλέξανδρος Μαγκάκης, Τάσος (Αναστάσιος) Μήνης και Λευτέρης Βερυβάκης.
Αρχικά ο Γερμανός ρωτά το Μαγκάκη ποιο ήταν το πρώτο του βίωμα από τον Παναγούλη. Εκείνος τον αντιπαραβάλει με τον Ζαν Μουλέν (Jean Moulin), εμβληματικό ήρωα της Γαλλικής Αντίστασης. Μετά ο Γερμανός απευθύνει το ίδιο ερώτημα στον Τάσο Μήνη, που εκφράζει τη λύπη του που δεν «γνώρισε» τον Παναγούλη όσο ήθελε. Απαγγέλει ένα στίχο από το ποίημα του Παναγούλη με τίτλο «Συνεχίστε». «Κανένας νομίζω δεν ξέρει τον Παναγούλη. Ο Παναγούλης για μένα ήτο ημίθεος» λέει. Εξηγεί το γιατί. «Ο Παναγούλης μας ξεντρόπιασε» αναφέρει.
Ο Βερυβάκης μιλά για τη γνωριμία του με τον Παναγούλη, αναφέρει πως ανήκουν στη «γενιά των ανενδότων» ενώ χρονολογεί τη γνωριμία τους στο 1960. Περιγράφει με παραδείγματα την «γνήσια πολιτική και αγωνιστική» αλλά και αλτρουιστική φύση του και στη συνέχεια θυμάται την διαδικασία προετοιμασίας του που οδήγησε στην απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Γεωργίου Παπαδόπουλου, ήδη από την περίοδο Γενάρη- Μάρτη 1968 την οποία και θεωρεί κομβική στη ζωή του Παναγούλη.
O Μαγκάκης χαρακτηρίζει τον Παναγούλη ως «αγωνιστή, μυθική, πολιτική και εθνική προσωπικότητα» ενώ αργότερα ακούγεται η φωνή της Αθηνάς Παναγούλη να μιλά για το γιό της, το χαρακτήρα του, τις αξίες του, την ανιδιοτέλειά του, το πώς μοίραζε τα βιβλία και τα ρούχα του, πως βοηθούσε τους συμμαθητές του αλλά και για την εισαγωγή του στο Πολυτεχνείο και τις επιδόσεις του.
Οι αφηγήσεις εστιάζουν τώρα στην εμφάνιση της Δικτατορίας όσο ο Παναγούλης ήταν φαντάρος στον Έβρο. Ο Βερυβάκης διηγείται τις πρώτες αντιδράσεις του Παναγούλη και το πώς κατέβηκε στην Αθήνα για να οργανώσει προσπάθειες υπέρ της αποκατάστασης της Δημοκρατίας, ενώ μιλά και για τη μετάβαση του Παναγούλη στην Κύπρο και τους λόγους για τους οποίους συνέβη. Αναφέρει πως είναι χαρακτηριστική η στιγμή της επιστροφής του στην Αθήνα, που έλαβε χώρα με τα γεγονότα της 13ης Δεκεμβρίου 1967. Στη συνέχεια παρουσιάζεται με ηχητικό απόσπασμα και τη φωνή του Παναγούλη η απάντησή του σε ερώτημα του Γερμανού για τις πρώτες του αντιδράσεις όταν εκδηλώθηκε η Δικτατορία. Η απάντησή του υπογραμμίζει και τις απόψεις του για το ζήτημα ενώ θίγει και το θέμα της λιποταξίας του.
Ο Γερμανός αναφέρεται τώρα στην ποιητική δραστηριότητα του Παναγούλη μέσα στη φυλακή, ενώ ο Τάσος Μήνης διαβάζει το ποίημα του Παναγούλη «Η Μπογιά» (1971) που αποκαλύπτει πως «έκανε μπογιά το αίμα του» αλλά και απόσπασμα από το «Δεν κατάλαβα» (1972) που εξέφραζε την αμφισβήτηση της Θείας δίκης.Ακολουθεί ηχητικό απόσπασμα όπου ο Παναγούλης εξηγεί πώς έγραφε τα ποιήματα αυτά στη φυλακή.
O Μαγκάκης χαρακτηρίζει κορυφαία τη στιγμή του Παναγούλη στο Στρατοδικείο , όπου αρνήθηκε κατ’ επανάληψη να ζητήσει χάρη. Θεωρεί πως αυτή η διαρκής αντιπαράθεση με το θάνατο και ο τρόπος αντιμετώπισής της είναι που «βγαίνει από τα ανθρώπινα όρια» και είναι κάτι «υπεράνθρωπο».
Έπειτα προβάλλεται απόσπασμα από τη συνέντευξη Παναγούλη στο δημοσιογράφο Γιώργο Δρόσο στην ΕΡΤ, που απαντά στο πώς θυμόταν την απόπειρα στη Λεωφόρο Σουνίου. Ο ίδιος τονίζει πως η πράξη του δεν είχε «προσωπικό» χαρακτήρα. Αρνείται την εκδοχή της προδοσίας σχετικά με την σύλληψή του. Επίσης εξηγεί το σχεδιασμό και το σκεπτικό πίσω από την απόπειρα ενώ κάνει λόγο για παλιότερη τηλεοπτική συζήτηση γύρω από την θανατική ποινή, με τον υπουργό δικαιοσύνης Στεφανάκη, απόσπασμα της οποίας προβάλλεται αργότερα.
Στη συνέχεια η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από άλλες διαστάσεις της οργανωμένης αντίδρασης κατά της Δικτατορίας. Ο Γερμανός ρωτά τον Μήνη πώς νιώθει μετά το χαμό του Παναγούλη. «Σα να ορφάνεψε ο τόπος» απαντά εκείνος. Έπειτα αναφέρεται εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο όπου οι φοιτητές ζήτησαν να τιμηθεί ο Παναγούλης με ενός λεπτού σιγή, ενώ κάποιος τον χαρακτήρισε «αιματόπαιδο» ενώ ο Μήνης τον χαρακτηρίζει «το μεγάλο εραστή της ελευθερίας και της δημοκρατίας». Ο Βερυβάκης τονίζει τις δύο αξίες που τον διέκριναν: ελευθερία και δικαιοσύνη ενώ ο Μαγκάκης υπογραμμίζει την «ανθρώπινη ζέστη» του Παναγούλη.
Τέλος, ο Γερμανός αναφέρεται στην τηλεοπτική συζήτηση για την θανατική ποινή που είχε λάβει χώρα στην ΕΡΤ με ομιλητές τους Αλέκο Παναγούλη, τον υπουργό Δικαιοσύνης Κωνσταντίνο Στεφανάκη και τους καθηγητές Πέτρο Α. Παπαδάτο και Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο. Πρόκειται για σημαντικό τηλεοπτικό τεκμήριο, μέρος του οποίου προβάλλεται στη συνέχεια και αποτυπώνει την σαφή αντίθεση του Παναγούλη με τη θανατική ποινή, ενώ είχε προβληθεί κατά τη διάρκεια της Δίκης των πρωταιτίων της Χούντας. Ο Παναγούλης εκφράζει την πεποίθηση πως αν το κράτος υιοθετεί την θανατική ποινή τότε λειτουργεί σαν «εγκληματίας».
Αξίζει να σημειωθεί πως τα ηχητικά αποσπάσματα με τη φωνή του Παναγούλη και τις μητέρας του προέρχονται από το αφιέρωμα για τον Παναγούλη στο “Αλάτι και πιπέρι” το καλοκαίρι του 1975. Επίσης, σύμφωνα με έντυπα μέσα της εποχής η συζήτηση για τη θανατική ποινή στην ΕΡΤ είχε προβληθεί διαμέσου της Δίκης των Πρωταιτίων της Δικτατορίας στις 12/8/1975.
Τηλεσκηνοθεσία: Σταμάτης Χονδρογιάννης
Τεκμηρίωση εκπομπής και σύνταξη άρθρου: Νίκος Βογιατζής
